ذخیره تخمدان چیست؟ عدد نرمال و پایین، علائم  و علت کاهش

روی برگه‌ای که دستتان است عبارت ذخیره تخمدان نوشته شده و کنارش عددی که از دیشب رهایتان نکرده. بگذارید همین اول خیالتان را راحت کنم: ذخیره تخمدان یعنی تخمین کمی فولیکول‌های آنترال، پری‌مودیال باقی‌مانده شما که بر اساس بررسی نشانگرهایی مثل AMH و AFC محاسبه می‌شود و عدد نرمالش به سن‌تان گره خورده؛ در واقع، مقادیر AMH با سن کاهش می‌یابد؛ به‌طور تقریبی میانگین‌ها در حدود ۱.۵–۲.۵ ng/mL در ۳۰–۳۴ سالگی و حدود ۰.۵–۱.۰ ng/mL در ۴۰–۴۴ سالگی گزارش شده‌اند. فراموش نکنید که این عددها بر اساس آزمایشگاه‌ها و کیت‌ها متفاوت است؛ پس اگر عدد آزمایش شما با دوستتان فرق دارد لزوماً خبر بد یا خوبی نیست.

می‌دانم مغزتان همین حالا دارد بدترین سناریو را می‌چیند. اما چیزی که سر آن ویزیت ده‌دقیقه‌ای کسی به شما نگفت این است که این عدد آن‌قدرها که تصور می‌کنید درباره شانس بارداری طبیعی حرف نمی‌زند. در این مطلب از ایمپو همه چیز را درباره ذخیره تخمدان بررسی می‌کنیم.

ذخیره تخمدان چیست؟

ذخیره تخمدان یعنی «تخمین غیرمستقیم» از ذخیره فولیکولی؛ مردها هر روز سلول جنسی تازه می‌سازند و کارخانه‌شان تعطیل‌بردار نیست. بدن زن‌ها اما جور دیگری کار می‌کند: تمام سرمایه را قبل از تولد به شما داده‌اند و از آن به بعد فقط خرج می‌شود.

حالا نکته‌ای که تقریباً همه جا باعث گمراهی می‌شود: ذخیره درباره تعداد حرف می‌زند؛ نه کیفیت. تعداد را آزمایش نشان می‌دهد. کیفیت را سن تعیین می‌کند و هیچ آزمایشی مستقیم اندازه‌اش نمی‌گیرد. این تفکیک را گوشه ذهنتان نگه دارید؛ تا آخر مقاله دو بار دیگر به دردتان می‌خورد.

ذخیره فولیکولی تخمدان چیست؟

شاید این عبارت هم توی برگه‌تان دیده باشید و کمی گیج تان کرده باشد؛ خیالتان راحت. ذخیره فولیکولی تخمدان همان ذخیره تخمدان است و فقط روی واحد شمارش فولیکول تأکید دارد.

فولیکول کیسه ریزی است که تخمک نابالغ داخلش خوابیده. آنچه سونوگرافیست روی مانیتور می‌شمارد تخمک نیست؛ فولیکول‌های ۲ تا ۹ میلی‌متری است. خیلی از منابع می‌نویسند در هفته ۲۰ بارداری ۷ میلیون تخمک وجود دارد. عدد درست‌تر نزدیک ۳۰۰ هزار فولیکول غیرفعال در هر تخمدان است.

ذخیره تخمدان نرمال چند باید باشد؟

جوابی که دنبالش هستید ساده نیست و عدد ثابتی وجود ندارد. ذخیره تخمدان نرمال با سن جابه‌جا می‌شود و برای همین مقایسه عددتان با دوستتان کار بیهوده‌ای است.

سه شاخص داریم؛ AMH که هر روز از سیکل قابل اندازه‌گیری است، AFC که در سونوگرافی شمرده می‌شود و FSH روز سوم سیکل. تفسیر ریزبه‌ریز هر عدد را در مقاله آزمایش ذخیره تخمدان جداگانه بررسی کرده‌ایم.

لازم به ذکر است که در کنار سن و سابقه بالینی، این‌ها برای ارزیابی پاسخ به تحریک تخمدان در ART مفیدند، نه پیش‌بینی قطعی باروری طبیعی.

دو هشدار مهم:

• اول اینکه جواب AMH بین آزمایشگاه‌ها قابل مقایسه نیست؛ کیت و دستگاهشان فرق دارد. اگر می‌خواهید روند را دنبال کنید سراغ همان آزمایشگاه قبلی بروید.

• دوم اینکه هیچ‌کدام از این اعداد به‌تنهایی تشخیص نیستند. پزشک عدد را کنار سن، سابقه و بقیه آزمایش‌ها می‌گذارد و بعد حرف می‌زند.

ذخیره تخمدان پایین نشانه چیست؟

ذخیره تخمدان پایین یعنی فولیکول‌های باقی‌مانده کمتر از انتظار سن شماست. در عمل، AMH پایین (مثلاً <۱.۰ ng/mL) یا AFC کم (معمولاً <۵–۷ مجموع دو تخمدان) نشان‌دهنده ذخیره کاهش‌یافته‌اند، اما این‌ها پیش‌بینی‌کننده ضعیفی برای باروری طبیعی‌اند.

حالا بگذارید سه چیزی را بگویم که نشانه‌اش نیست؛ همین سه مورد بیشتر از خود عدد آدم را می‌ترسانند: ناباروری حتمی، بی‌کیفیت بودن تخمک‌ها و یائسگی زودرس.

اما در واقعیت باید بدانید که ذخیره تخمدان پایین نشانه ناباروری حتمی نیست؛ حتی با AMH بسیار پایین بارداری طبیعی گزارش شده است. همچنین، کیفیت تخمک عمدتاً با سن تعیین می‌شود؛ AMH کیفیت را مستقیم اندازه نمی‌گیرد. در آخر، یائسگی زودرس/POI تشخیص متفاوتی دارد و صرفاً با AMH پایین داده نمی‌شود.

فراموش نکنید که فاصله میان ذخیره پایین تا نارسایی واقعی تخمدان خیلی بیشتر از تصور شماست. نارسایی اولیه تخمدان (POI) معمولاً به‌صورت آمنوره/الیگومنوره در بازه زمانی ۴ ماه یا بیشتر، همراه با FSH در محدوده یائسگی (اغلب ≥۲۵–۴۰ IU/L بسته به منبع) در دو نوبت با فاصله بیشتر از ۴ هفته تعریف می‌شود؛ بنابراین AFC به‌تنهایی معیار تشخیص نیست.

اگر زیر ۳۵ سال هستید و عدد تان توی ذوقتان زده، کاهش ذخیره تخمدان در سن پایین معمولاً علتی دارد که ریشه آن باید دقیقا بررسی شود.

علل شایع شامل عوامل ژنتیکی، خود ایمنی، اندومتریوز، سابقه جراحی تخمدان، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی، و سیگار است؛ اما در بسیاری موارد علت مشخص نمی‌شود.

ذخیره تخمدان بالا نشانه چیست؟

ذخیره تخمدان بالا همیشه نشانه خوبی نیست. AMH بالای ۳.۵–۴.۰ نانوگرم بر میلی‌لیتر معمولاً یعنی پاسخ بیش از حد به داروهای تحریک تخمدان و ریسک بیشتر سندرم تحریک بیش از حد تخمدان (OHSS). شایع‌ترین دلیلش هم سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) است؛ اگر علائم تنبلی تخمدان را دارید این عدد کاملاً اهمیت خودش را نشان می‌دهد.

معیار سونوگرافی هم روشن است: در معیارهای روتردام برای PCOS، AFC ≥۲۰ در هر تخمدان یا حجم تخمدان ≥۱۰ mL (در صورت استفاده از پروب واژینال و تعریف استاندارد فولیکول ۲–۱۰ mm) می‌تواند معیار پلی‌کیستیک بودن تخمدان باشد؛ اما تفسیر به دستگاه و اپراتور وابسته است.

پس ذخیره بالا لزوماً به معنای باروری بیشتر نیست؛ گاهی یعنی تخمک‌گذاری نامنظم.

روند طبیعی کاهش ذخیره تخمدان

بیشترین تعداد فولیکول‌های شما مربوط به وقتی است که هنوز به دنیا نیامده بودید؛ نزدیک ۳۰۰ هزار فولیکول در هر تخمدان، هفته ۱۸ تا ۲۲ بارداری مادرتان. یعنی از پیش از اولین نفستان شمارش معکوس شروع شده بود. این مسیر تا اولین علامت یائسگی ادامه دارد.

ستون وسط را نگاه کنید. کاهش خطی نیست و همین جایی است که خیلی‌ها اشتباه می‌کنند. تا حوالی ۳۷ سالگی شیب ملایم است. بعد ناگهان تند می‌شود. کاهش ذخیره تخمدان و یائسگی دو اتفاق جدا نیستند؛ دو نقطه از همان مسیرند. AMH نزدیک ۱۵ سال پیش از یائسگی وارد افت لگاریتمی می‌شود.

عوامل موثر بر سرعت کاهش ذخیره تخمدان

سن دست ما نیست و در این ماجرا حرف اول را می‌زند. ولی بقیه داستان کاملاً خارج از کنترل نیست. اگر جراحی تخمدان یا شیمی‌درمانی در برنامه‌تان است حتماً پیش از اینکه بی‌گدار به آب بزنید درباره فریز تخمک با پزشکتان حرف بزنید؛ این تنها کاری است که موجودی امروزتان را واقعاً نگه می‌دارد.

دو سطر آخر جدول را دوباره بخوانید. استرس ذخیره تخمدان را کم نمی‌کند. ورزش سنگین هم همین‌طور. این دو باور آن‌قدر دهان‌به‌دهان چرخیده‌اند که رنگ حقیقت گرفته‌اند؛ ولی شواهد پشتشان خالی است. کاهش ذخیره تخمدان در سن پایین هم معمولاً ریشه در همان ردیف‌های بالایی دارد؛ جراحی، آندومتریوز، بیماری خودایمنی یا ژنتیک.

کاهش ذخیره تخمدان بعد از لاپاراسکوپی چقدر است؟

اگر جراحی برای کیست آندومتریوز باشد افت AMH محسوس است. پژوهش‌ها ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش را ثبت کرده؛ در جراحی دوطرفه این درصد بیشتر می‌شود و اثر آن تا ماه‌ها پایدار است. اگر چنین جراحی در برنامه‌تان است حتماً درباره سنجش AMH پیش از عمل حرف بزنید.

علائم ذخیره تخمدان پایین چیست؟

جواب صادقانه‌اش را بگویم؟ معمولاً هیچ. بیشتر زنانی که ذخیره پایینی دارند پریود منظمی دارند و هیچ حس متفاوتی ندارند. چیزی که آدم را به سمت آزمایش می‌کشاند باردار نشدن بعد از ماه‌ها تلاش است. یادتان باشد ذخیره پایین فقط یکی از چند عامل ناباروری است؛ نه تنها عاملش.

پس آن فهرست بلندبالای علائمی که در سایت‌ها می‌بینید چیست؟ گرگرفتگی، خشکی واژن، بی‌نظمی پریود. این‌ها علائم ذخیره تخمدان پایین نیستند؛ علائم نارسایی زودرس تخمدان‌اند که داستان جداگانه‌ای دارد. تنها نشانه ظریفی که ارزش توجه دارد کوتاه شدن تدریجی سیکل است. مثلاً از ۲۸ روز به ۲۴ روز.

نشانه‌ها که این‌قدر ظریف باشند، حافظه به‌تنهایی از پس‌شان برنمی‌آید. در بخش گزارش سلامت ایمپو می‌توانید تاریخچه سیکل‌های قاعدگی خود را مشاهده و باهم مقایسه کنید. در این گزارش علائم پر تکرار مثل درد شدید پریود، ترشحات غیر عادی و… نیز نمایش داده می‌شود. این گزارش را می‌توانید به صورت PDF به پزشک نیز ارائه دهید.

گزارش سلامت ایمپو

به تشخیص عفونت، پریود نامنظم، تنبلی تخمدان و بسیاری از بیماری‌ها کمک می‌کنه

دانلود اپلیکیشن ایمپو

چه کسانی با ذخیره تخمدان کم طبیعی باردار می‌شوند؟

این پرتکرارترین پرسش کل ماجراست و جوابش غافلگیرتان می‌کند: خیلی‌ها. ذخیره کم مانع تخمک‌گذاری نمی‌شود. اگر پریود منظمی دارید و علائم تخمک گذاری موفق را در خودتان می‌بینید، تخمدانتان دارد کارش را انجام می‌دهد.

براساس مطالعه‌ای در مجله JAMA که روی زنان ۳۰–۴۴ ساله بدون سابقه ناباروری انجام شد، داده‌ها نشان داد که AMH پایین با کاهش باروری طبیعی همراه نبوده و نرخ بارداری در گروه‌های AMH پایین و نرمال مشابه بوده. پیام اصلی مطالعه این است که AMH پایین پیش‌بینی‌کننده ضعیفی برای باروری طبیعی است.

اگر بالای ۳۵ سالید و ۶ ماه تلاش جواب نداد سراغ مشاوره بروید و ببینید نظرش درباره روش‌های درمانی چیست. اگر پزشک IVF یا IUI را پیشنهاد داد مقالات "ای وی اف چگونه انجام می‌شود" و "آی یو آی چیست" را مطالعه کنید تا با روش انجام و میزان موفقیت آن کامل آشنا شوید

راه‌های افزایش ذخیره تخمدان

هیچ دارو، غذا یا مکملی، فولیکول تازه نمی‌سازد و راه‌های افزایش ذخیره تخمدان به معنای واقعی کلمه وجود ندارد.

ولی این یعنی دست روی دست بگذارید؟ نه. دو کار کاملاً شدنی است؛ کند کردن سرعت کاهش و بهتر کردن شرایطی که فولیکول‌های موجود در آن کار می‌کنند.

• برای افزایش ذخیره تخمدان چی بخوریم؟

در برخی مطالعات مشاهده‌ای (از جمله ایران) رژیم سالم‌تر با کاهش احتمال ذخیره تخمدان همراه بوده؛ اما شواهد کارآزمایی برای افزایش ذخیره وجود ندارد.

شاخص تغذیه سالم هم چیز عجیبی نیست: میوه کامل، سبزیجات، غلات کامل، حبوبات، ماهی و چربی‌های سالم. همان بشقابی که برای قلبتان هم خوب است. مطالعات کوچک‌تری گزارش کرده‌اند مصرف بالاتر لیکوپن (عمدتاً از فرآورده‌های گوجه‌فرنگی پخته) با AFC بالاتر همراه بوده؛ شواهد هنوز قطعی نیستند.

همان رب گوجه‌ای که در قابلمه‌تان سرخ می‌شود و بویش خانه را برمی‌دارد از گوجه خام غنی‌تر است. توصیه‌های بیشتر را در مقاله برای تقویت تخمدان و بارداری سریع جمع کرده‌ایم.

• درمان خانگی کاهش ذخیره تخمدان و نقش پیاده‌روی

درمان خانگی کاهش ذخیره تخمدان به معنای بازسازی موجودی نیست. ولی چند عادت هست که شواهد پشتشان محکم ایستاده. سر فهرست سیگار است؛ در مطالعات ایرانی و بین‌المللی، سیگار با یائسگی زودتر (حدود ۱–۲ سال زودتر) و کاهش ذخیره همراه بوده است

حالا برویم سراغ پرسش ذخیره تخمدان کم و پیاده روی. نگرانی رایج این است که ورزش ذخیره را می‌سوزاند؛ اما واقعیت این است که مطالعات مشاهده‌ای تفاوت معنی‌داری در AMH بین ورزشکاران و غیرورزشکاران نشان نداده‌اند؛ توصیه عمومی ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی متوسط در هفته است.

اگر بارداری در سن بالا را در نظر دارید این عادت‌ها بیشتر به کارتان می‌آیند.

• درمان کاهش ذخیره تخمدان از نگاه طب سنتی

مادربزرگتان احتمالاً رازیانه و شنبلیله و خرما و کنجد را تجویز کرده. در طب سنتی ایرانی این توصیه‌ها برای تقویت تخمدان رایج‌اند و بخشی‌شان با اصول تغذیه سالم هم‌پوشانی دارد؛ چربی سالم، منابع گیاهی، ریزمغذی.

منتها بگذارید رک باشم. هیچ کارآزمایی بالینی معتبری اثبات نکرده این مواد تعداد فولیکول‌ها را زیاد کنند. پس کاهش ذخیره تخمدان طب سنتی را در حد پشتیبان تغذیه‌ای ببینید؛ نه درمان.

نکته ایمنی که کمتر گفته می‌شود: رازیانه اثر شبه‌استروژنی دارد و با داروهای هورمونی تداخل ایجاد می‌کند. پیش از مصرف منظم با پزشکتان مطرح کنید.

روش‌های تشخیص و اندازه‌گیری ذخیره تخمدان

سه راه داریم و هر کدام تکه‌ای از تصویر را نشان می‌دهند. طبق سند رسمی انجمن پزشکی باروری آمریکا (ASRM) در سال ۲۰۲۰، AMH و AFC حساس‌ترین و قابل‌اعتمادترین شاخص‌ها هستند. درواقع این دو برای پیش‌بینی پاسخ به تحریک تخمدان در ART قوی‌ترین نشانگرها هستند؛ اما برای پیش‌بینی باروری طبیعی ضعیف‌اند.

تفسیر ریز هر عدد بحث مفصلی دارد و اینجا فقط تصویر کلی را می‌بینید تا بدانید سر ویزیت دنبال چه بگردید.

• آزمایش ذخیره تخمدان

آزمایش ذخیره تخمدان یعنی همان AMH. مزیت بزرگش این است که به روز سیکل وابسته نیست و هر زمانی قابل انجام است؛ همین ویژگی کلی دردسر را از سرتان کم می‌کند.

FSH روز سوم قدیمی‌تر است و نوسان زیادی دارد؛FSH روز ۳ >۱۰–۱۲ IU/L می‌تواند نشان‌دهنده ذخیره کاهش‌یافته باشد؛ استرادیول روز ۳ بالا (>۶۰–۸۰ pg/mL) می‌تواند FSH را به‌طور کاذب نرمال کند و تفسیر را تغییر دهد. Inhibin B هم با سن افت می‌کند اما ابزار غربالگری خوبی نیست.

• سونوگرافی ذخیره تخمدان

سونوگرافی ذخیره تخمدان از نوع ترانس‌واژینال است و معمولاً روزهای دوم تا پنجم سیکل انجام می‌شود. AFC <۵–۷ (مجموع دو تخمدان) اغلب نشان‌دهنده ذخیره کاهش‌یافته است؛ AFC میانگین در دهه ۳۰ معمولاً ~۱۰–۲۰ گزارش شده است.

کمتر از ۴ تا ۵ فولیکول در مجموع دو تخمدان یعنی ذخیره محدود. نزدیک ۱۰ فولیکول در دهه سی زندگی رایج است. نکته اصلی اینکه این شمارش به مهارت اپراتور و کیفیت دستگاه حساس است؛ برای دنبال کردن روند تا جای ممکن به همان مرکز قبلی برگردید.

کلام آخر

ذخیره تخمدان درباره تعداد فولیکول‌ها حرف می‌زند نه کیفیت، و تعداد کمتر یعنی زمان کمتر؛ نه شانس صفر برای بارداری. هیچ چیزی این موجودی را زیاد نمی‌کند؛ ولی سیگار و جراحی غیرضروری تخمدان سرعت خالی شدنش را بالا می‌برند. فراموش نکنید که عدد روی برگه آزمایش، تشخیص نیست. تصمیم را باید کنار پزشک و با نگاه به کل تصویر گرفت.

سخت‌ترین بخش ماجرا اجرای مداوم همین عادت‌های ساده برای کاهش سرعت ذخیره تخمدان است. ایمپو روتین‌هایی مثل رژیم غذایی بهبود باروری و روتین اقدام به بارداری را متناسب با اطلاعات خودتان فعال می‌کند تا هر روز از صفر تصمیم نگیرید. اگر هنوز پرسشی مانده که جوابش را اینجا پیدا نکردید، همین حالا در کلینیک ایمپو با متخصص زنان و نازایی مشورت کنید یا در بخش تالار گفتگو از تجربیات دیگر کاربران بهره ببرید.

اشتراک تجربه ایمپو؛

فضایی برای گفتگو در مورد تجربه‌های مختلف

ورود به صفحه گفتگوی ایمپو

منابع

• PLOS ONE

• ASRM

• Frontiers in Endocrinology